غارهای مایجیشان؛ نگارخانه مجسمه‌های گلی بر دیواره صخره در تیان‌شویی

مقدمه: موزه‌ای آویزان بر صخره

در جنوب شرقی استان گانسو، چهل و پنج کیلومتری شهر تیان‌شویی، تپه‌ای سرخ‌رنگ از جنس سنگ‌ریزه فشرده از جنگل بالا رفته است که شکلش، از دور به انبار گله‌ای سنتی چین می‌ماند؛ همان که نامش را ساخته: «مایجیشان» یعنی «تپه انبار کاه». اما آنچه این تپه را به یکی از چهار مجموعه غار بزرگ چین بدل کرده، درون و بر آن است: بیش از دویست غار و طاقچه که در ارتفاع سی تا هشتاد متری بر بدنه عمودی صخره کنده شده‌اند و درونشان، بیش از هفت هزار مجسمه گلی و سنگی و نزدیک به هزار متر مربع نقاشی دیواری جای دارد؛ گنجینه‌ای که قرن‌ها روی گذرگاه جنوبی جاده ابریشم ساخته و پرداخته شد و در سال ۲۰۱۴، به‌عنوان بخشی از «میراث جاده ابریشم: شبکه مسیرهای کریدور تیان‌شان» در فهرست یونسکو ثبت گردید.

مایجیشان را «نگارخانه بزرگ مجسمه‌سازی شرق» نامیده‌اند؛ و برخلاف موگائو که ستاره‌اش نقاشی دیواری است و لونگ‌من که سنگ‌تراشی است، مایجیشان قلمرو مجسمه‌های گلی است: پیکره‌هایی با لطافت چهره و حالت‌های انسانی که در هیچ مجموعه دیگری در چین به این تراکم و کیفیت دیده نمی‌شوند.

چرا گِل؟ راز ماندگاری یک انتخاب

سنگ تپه مایجیشان، سنگ‌ریزه فشرده‌ای نرم است که برای کندِ مجسمه مستقیم، دوام نداشت؛ هنرمندان از قرن چهارم و پنجم میلادی راه دیگری برگزیدند: بدنه مجسمه را با چوب و نی می‌ساختند، رویش را با لایه‌های گل کاه‌دار شکل می‌دادند و در نهایت، رنگ می‌زدند. نتیجه، پیکره‌هایی با انعطاف بیانی شگفت شد — چین لباس‌ها، حالت انگشتان، حتی عضلات گردن، نرم‌تر و طبیعی‌تر از سنگ از آب درآمد. اما گل، در برابر رطوبت آسیب‌پذیر است؛ راز بقای این آثار، اقلیم خاص مایجیشان است: صخره رو به جنوب و زیر لبه‌ای سنگی پناه گرفته، باد و باران مستقیم کم می‌خورد و جنگل انبوه اطراف، رطوبت و گرد و غبار بیابانی را فیلتر می‌کند. امروز، غارها با درهای توری و پایش دائمی آب‌وهوا حفاظت می‌شوند و در بخش‌هایی، مرمت‌گران در حضور بازدیدکنندگان مشغول کارند.

شاهکارهای مجموعه

بودای غول‌پیکر غربی

برجسته‌ترین منظره بیرونی مایجیشان، گروه مجسمه‌های عظیم بخش غربی صخره است: بودایی نشسته به ارتفاع بیش از پانزده متر (بازسازی و تکمیل دوره‌های بعد روی هسته کهن) با دو بودیساتوای ایستاده در دو سو؛ از پایین صخره، ابهت این ترکیب با پس‌زمینه جنگل و آسمان، نفس‌گیر است و قاب نخستین عکس هر بازدیدکننده.

لبخندهای مرموز

شهرت هنری مایجیشان به «چهره‌ها» است. مجسمه‌سازان اینجا، از قالب خشک و آیینی فاصله گرفتند و پیکره‌هایی با حالات زمینی ساختند: شامنی بودایی‌ها (شاگردان بودا) با ابروهای گره‌خورده در تفکر، بودیساتوای جوان با لبخندی نیمه و نگاهی که انگار به بیننده خیره است، و اهداکنندگان با لباس درباری دوره‌های مختلف. مورخان هنر، این پیکره‌ها را «آلبوم چهره‌های چین باستان» می‌نامند؛ از وی شمالی تا مینگ، سبک‌ها لایه‌لایه روی هم نشسته‌اند.

غارهای شاخص

• غار شماره ۴۴: معروف‌ترین چهره مجموعه؛ بودایی نشسته با لبخندی آرام و چشمانی نیمه‌باز که پژوهشگران، اوج واقع‌گرایی عاطفی در مجسمه‌سازی چینی می‌دانندش. عکس این چهره، بارها جلد کتاب‌های هنر چین بوده است.
• غار شماره ۱۳۳ (غار سنگ‌نبشته‌ها): غاری با ده‌ها لوح سنگی حکاکی‌شده و مجسمه‌های ریزپردازانه؛ «کتابخانه سنگی» مجموعه.
• غار شماره ۷۸ و ۱۲۷: نمونه‌های نقاشی دیواری با موضوعات بهشت غربی و روایت‌های زندگی بودا.
• مسیر «پل آسمانی»: گذرگاه باریک چوبی-فلزی که غارهای مرتفع بخش میانی را به هم وصل می‌کند؛ عبور از آن، بخشی از تجربه بازدید است (برای ترس از ارتفاع، مسیرهای پایین‌تر جایگزین هست).

دیدن غارها چگونه ممکن است؟

ورود به داخل همه غارها آزاد نیست؛ غارهای شاخص، با راهنمای مجموعه و در گروه‌های کوچک بازدید می‌شوند و عکاسی درون بعضی‌ها ممنوع است. بلیط عمومی، دسترسی به مسیرهای بیرونی و چند غار منتخب را می‌دهد؛ بلیط «ویژه» با راهنما، غارهای کلیدی بیشتری را باز می‌کند و برای علاقه‌مندان جدی، ارزش اختلاف قیمت را دارد. توضیحات راهنما عمدتاً چینی است؛ اگر انگلیسی یا فارسی لازم دارید، راهنمای همراه از پیش هماهنگ کنید.

تاریخ فشرده؛ از قین تا امروز

• آغاز (قرن چهارم تا پنجم میلادی): نخستین غارها در دوره «شانزده پادشاهی» کنده شد؛ دوره‌ای آشوبناک که بودیسم، پناه معنوی مردم شد.
• اوج (وی شمالی تا تانگ): حمایت دربارها و ثروت بازرگانان جاده ابریشم، مجموعه را گسترش داد؛ زلزله بزرگ سال ۷۳۴ میلادی، بخشی از صخره را فرو ریخت و مجموعه را دو پاره کرد (بخش شرقی و غربی امروز از همان شکاف آمده).
• ادامه و افول (سونگ تا مینگ و چینگ): کند غارهای تازه و بازسازی‌ها ادامه یافت؛ با جابه‌جایی مسیرهای تجاری به راه دریایی، حمایت مالی کاهش یافت.
• دوره مدرن: از دهه ۱۹۵۰، مستندسازی و مرمت سیستماتیک آغاز شد؛ امروز مؤسسه پژوهشی مایجیشان، یکی از فعال‌ترین مراکز حفاظت از هنر غاری در چین است.

شهر تیان‌شویی؛ زادگاه اسطوره‌ای فوخی

تیان‌شویی، شهری با تاریخ هشت هزار ساله در باور چینی، زادگاه منسوب «فوخی» است: نخستین امپراتور اسطوره‌ای چین که به روایت‌ها، هشت‌ضلعی‌ها (باگوآ)، تور ماهیگیری و ازدواج را به انسان آموخت. زیارتگاه فوخی در مرکز شهر، مجموعه‌ای با تالارها و درختان کهنسال است و هر سال، مراسم بزرگداشت ملی در آن برگزار می‌شود. دیدنی دیگر شهر، «باغ عمارت‌های تاریخی» و محله‌های قدیمی با خانه‌های حیاط‌دار شمال‌غربی است. تیان‌شویی همچنین به سیب‌هایش معروف است؛ دشت‌های اطراف شهر، از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سیب چین‌اند و در پاییز، غرفه‌های سیب سرخ در همه جای شهر هست.

غذای محلی

تیان‌شویی، خاستگاه یکی از محبوب‌ترین غذاهای خیابانی شمال غرب چین است: «تیان‌شویی تانگ‌تانگ» یا همان غذای ترکیبی معروف منطقه با سس فلفل معطر و روغن چیلی تیان‌شویی؛ غذاهای نودلی محلی (نودل دست‌کش چانگ‌شوفان) و کباب‌های بازار شبانه نیز پرطرفدارند. عطر فلفل چیلی تیان‌شویی، شهرتی ملی دارد و سوغات محبوبی است.

اطلاعات عملی بازدید

• بلیط: ورودی مجموعه حدود ۷۰ تا ۹۰ یوان است؛ بلیط ویژه با راهنما گران‌تر. خرید آنلاین با گذرنامه توصیه می‌شود.
• زمان لازم: سه تا چهار ساعت برای بازدید عمومی؛ نیم روز با بلیط ویژه.
• ساعات: معمولاً ۸ تا ۱۸ در فصل گرم و کوتاه‌تر در زمستان؛ آخرین ورود یک ساعت پیش از تعطیلی.
• دسترسی: ایستگاه قطار سریع‌السیر «تیان‌شویی‌نان» روی کریدور لانژو-شی‌آن است؛ از لانژو حدود یک ساعت و نیم و از شی‌آن حدود یک ساعت و چهل دقیقه. از ایستگاه تا مایجیشان حدود چهل دقیقه تاکسی یا اتوبوس توریستی است.
• مسیر و پله‌ها: بازدید شامل صعود از پله‌های زیاد و گذرگاه‌های معلق است؛ کفش راحت لازم و برای ترس از ارتفاع، مسیرهای جایگزین پایین‌صخره وجود دارد. آسانسور عمومی ندارد.
• فصل: بهار و پاییز بهترین‌اند؛ جنگل اطراف در مهر، زرد و سرخ می‌شود و صخره سرخ در میان رنگ‌ها می‌درخشد. تابستان سبز و خنک‌تر از بیابان‌های غرب استان است؛ زمستان خلوت و گاه برفی، با چشم‌اندازی خاص.
• تجهیزات: آب و کلاه در تابستان؛ چراغ‌قوه کوچک گوشی برای دیدن جزئیات تاریک غارها (فلاش ممنوع است).

ترکیب با مسیر کریدور

مایجیشان، حلقه شرقی زنجیره غارهای جاده ابریشم است و طبیعی‌ترین ترکیبش، «شی‌آن + تیان‌شویی» است: از شی‌آن با ارتش سفالین و پاگوداهایش (یک و نیم ساعت قطار تا تیان‌شویی) و ادامه به لانژو. برای پیمایش کامل کریدور، ترتیب کلاسیک این است: شی‌آن، تیان‌شویی (مایجیشان)، لانژو (موزه استان)، وووی (لیتای)، ژانگ‌یه (دانسیا)، جیایوگوان (دژ)، دون‌هوانگ (موگائو و یاردانگ)؛ مسیری ریلی که مقالات هر ایستگاهش در همین وبلاگ موجود است. غارهای کوچک‌تر مسیر — غارهای گانگ‌تانگ‌سی نزدیک وووی و معبد صخره‌ای بینگ‌لینگ نزدیک لیوجیا‌شیا (مقاله لانژو) — برای علاقه‌مندان جدی، توقف‌های اختیاری ارزشمندی‌اند.

سوالات متداول

مایجیشان با موگائو کدام اولویت دارد؟ اگر فقط یکی را می‌رسید و مسیرتان به دون‌هوانگ می‌رود، موگائو (به‌خاطر مقیاس، نقاشی‌ها و شهرت جهانی). اما اگر از شی‌آن یا لانژو می‌آیید و به مجسمه‌سازی علاقه دارید، مایجیشان تجربه‌ای فشرده‌تر و خلوت‌تر است و هیچ‌کدام جای دیگری را پر نمی‌کنند؛ در سفر کامل کریدور، هر دو جا می‌شوند.

ترس از ارتفاع دارم؛ بازدید ممکن است؟ بله؛ مسیرهای اصلی پایین و میانه صخره، نرده‌کشی کامل دارند و غارهای شاخص متعددی در همان سطوح هست. تنها «پل آسمانی» بخش مرتفع، گذرگاهی باریک‌تر است که می‌توانید ردش کنید.

عکاسی چقدر آزاد است؟ در محوطه بیرونی و مقابل مجسمه‌های بزرگ آزاد؛ داخل غارهای دارای نقاشی، معمولاً ممنوع یا بدون فلاش و با محدودیت. سه‌پایه در مسیرهای باریک، عملاً ناممکن است.

با کودکان برویم؟ برای کودکان بالای هفت سال با توضیح داستان‌ها جذاب است؛ پله‌ها زیادند و کالسکه در مسیر ممکن نیست. جنگل پایین صخره و حوض‌های نیلوفر، فضای بازی طبیعی خوبی دارند.

نکته حرفه‌ای ویزاجت: بهترین استراتژی بازدید مایجیشان، «معکوس» است: برخلاف اکثر مردم که از ورودی اصلی بالا می‌روند، از راهنما بخواهید (یا تابلوها را دنبال کنید) تا از بخش غربی آغاز کنید؛ اول جمعیت تورها به شرق صخره می‌رود و شما در غرب، با بودای غول‌پیکر و غارهای مرتفع خلوت‌تر روبه‌رو می‌شوید، سپس با جریان جمعیت به غارهای شاخص شرقی می‌پیوندید. نکته دوم، بلیط ویژه است: اگر اهل هنرید، بدون آن، مهم‌ترین غارها (از جمله چهره معروف غار ۴۴) را فقط از دور می‌بینید؛ اختلاف قیمتش به‌اندازه یک ناهار است و تجربه را دو برابر می‌کند. نکته سوم زمان‌بندی فصلی: اگر پاییز می‌روید، هفته سوم مهر را هدف بگیرید؛ همزمانی سرخی جنگل مایجیشان با آسمان شفاف گانسو، زیباترین حالت سال مجموعه است و چون از اوج سفرهای داخلی گذشته‌اید، صف‌ها کوتاه‌ترند.

برای تنظیم برنامه تیان‌شویی و مایجیشان، خرید بلیط ویژه با راهنما و رزرو قطار سریع‌السیر کریدور، با کارشناسان ویزاجت تماس بگیرید یا فرم درخواست را در وب‌سایت تکمیل کنید.